07/23/2019

Ինչպես Ելցինն ու Նազարբաևը սկիզբ դրեցին ԼՂ կոնֆլիկտի բանակցություններին, և ինչ տեսք ունեն դրանք այսօր. բանակցային խրոնիկան 1991 թ.-ից մինչ օրս. Tert.am

Ինչպես Ելցինն ու Նազարբաևը սկիզբ դրեցին ԼՂ կոնֆլիկտի բանակցություններին, և ինչ տեսք ունեն դրանք այսօր. բանակցային խրոնիկան 1991 թ.-ից մինչ օրս. Tert.am

Այն բանից հետո, երբ ՀՀ վարչապետ Նիկոլ Փաշինյանը հայտարարեց Արցախը բանակցային սեղան վերադարձնելու Հայաստանի օրակարգի մասին, փորձագիտական ու քաղաքական շրջանակները սկսեցին քննարկել դրա հնարավորությունը բանակցային պատմության տրամաբանության շրջանակներում:

Tert.am-ը որոշել է անդրադառնալ բանակցային պատմությանն ու ներկայացնել այն ուշագրավ իրադարձություններն ու հայտարարությունները, որոնք տեղի են ունեցել ու հնչել են ավելի քան 25 տարիների ընթացքում:

Արցախյան հիմնախնդրի ներկա փուլի մեկնարկն ընդունված է համարել 1988թ.-ը, երբ ի պատասխան ԼՂԻՄ բնակչության ինքնորոշման պահանջի և խաղաղ ցույցերի՝ Ադրբեջանի տարածքում, մասնավորապես` Սումգայիթում, Բաքվում, Կիրովաբադում սկսվեցին կոտորածներ հայերի նկատմամբ:

1991թ. դեկտեմբերի 10-ին ԼՂԻՄ-ի բնակչությունն անցկացրեց հանրաքվե, որի արդյունքներով ամրագրեց՝ Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետությունն անկախ պետություն է:

Մինչ օրս տարվում են բանակցություններ հակամարտության կարգավորման շուրջ, որոնք ունեցել են տարբեր փուլեր, տարբեր ակտիվություններ:

Ղարաբաղա-ադրբեջանական հակամարտության բանակցային գործընթացի պատմությունը (1991-2019թթ.)

     Ելցինի ու Նազարբաևի Ժելեզնովոդսկի կոմյունիկեն ու մարած նախաձեռնությունը

Ղարաբաղա-ադրբեջանական շփման գծում ռազմական գործողությունները դադարեցնելու և խաղաղ բնակչության շրջանում զոհերը կասեցնելու պայմաններ ստեղծելու համար փորձ էր արվում երկխոսություն ստեղծել կողմերի միջև: Այդ գործընթացին մասնակցում էին ու մինչև հիմա էլ մասնակցում են միջնորդ երկրներ:

Առաջին փորձերից մեկը 1991թ.-ին ձեռնարկեցին Ռուսաստանի նախագահ Բորիս Ելցինը և Ղազախստանի նախագահ Նուրսուլթան Նազարբաևը դեռևս դեյուրե գոյություն ունեցող ԽՍՀՄ-ի շրջանակներում։

1991թ.-ի սեպտեմբերին Ռուսաստանի և Ղազախստանի նախագահների գլխավորած միջնորդական առաքելությունն այցելեց Ստեփանակերտ, Երևան և Բաքու։ Այցի արդյունքներով սեպտեմբերի 23-ին Ժելեզնովոդսկում ստորագրվեց կոմյունիկե, որով պետք է պայմաններ ստեղծվեին բանակցային գործընթաց սկսելու համար։ Կոմյունիկեն նախևառաջ բարի մտադրությունների հռչակագիր էր՝ առանց դրանց իրագործման որևէ մեխանիզմի, ուստի նախագահների այցից հետո տարվող բանակցություններն ընդհատվում էին ռազմական գործողություններով և շուտով մտան փակուղի:

Հենց այս ժամանակներից էլ առանցքային էր բանակցություններում Լեռնային Ղարաբաղի ներկայացուցիչների մասնակցության ու կարգավիճակի հարցը, որի շուրջ կողմերը հակասական դիրքորոշում ունեին: Ադրբեջանական կողմը դեմ էր Ղարաբաղի մասնակցությանը՝ թե՛ որպես առանձին պատվիրակություն, թե՛ որպես Հայաստանի պատվիրակության մաս և թե՛ որպես աշխատանքային խմբի անդամ: Ի դեպ, վերջին տարբերակն առաջարկել էր պաշտոնական Մոսկվան:

Շատ շուտով՝ ԽՍՀՄ գոյության իրավաբանական դադարեցումից հետո Ելցին-Նազարբաև նախաձեռնությունը մարեց։ Կողմերն այդպես էլ համաձայնության չեկան Ժելեզնովոդսկի կոմյունիկեի դրույթների իրականացման կարգի շուրջ:

           Իրանի դերը՝ բանակցային գործընթացում. կյանքի չկոչված հռչակագիր

Առաջին փուլում Ռուսաստանի խաղաղարար նախաձեռնություններն իրականացվում էին «Ժելեզնովոդսկի գործընթացի» շրջանակներում՝ Ղազախստանի հետ համատեղ: Նրանից հետո, երբ «Ժելեզնովոդսկի գործընթացն» աստիճանաբար սպառեց իրեն, ադրբեջանա-ղարաբաղյան հակամարտության խաղաղ կարգավորման ուղղությամբ աշխատանքների ակտիվացման նպատակով 1992 թ. մայիսի 5-ին Ռուսաստանում ստեղծվեց միջնորդական առաքելություն, որը գլխավորեց ՌԴ ԱԳՆ հատուկ հանձնարարություններով դեսպան Վլադիմիր Կազիմիրովը:

ԽՍՀՄ փլուզումից հետո հարևան Իրանը ևս առաջին երկրներից էր, որը պատրաստ էր միջնորդական ջանքեր գործադրել՝ ադրբեջանա-ղարաբաղյան հակամարտության խաղաղ կարգավորման տարբերակներ որոնելու համար:

1992 թ. փետրվարին Իրանի արտաքին գործերի նախարար Ալի Աքբար Վելայաթին հակամարտության կարգավորման հարցով բանակցություններ նախաձեռնեց Հայաստանի և Ադրբեջանի նախագահների միջև: Նա հայկական ու ադրբեջանական պատվիրակություններին հրավիրեց Թեհրան՝ հետագա խորհրդակցություններն անցկացնելու համար: Հայաստանի նախագահի խորհրդական Վահան Փափազյանի մասնակցությամբ անցկացվեցին մի շարք հանդիպումներ, որոնց արդյունքում մշակվեց 14 կետից բաղկացած հայտարարության նախագիծ: Նախագիծն այդպես էլ վերջնականապես չընդունվեց, որովհետև կողմերը համաձայնության չեկան Լեռնային Ղարաբաղի կարգավիճակին առնչվող կետի շուրջ:

Պաշտոնական Թեհրանը ձեռնարկեց ևս մի քանի միջնորդական փորձ, բայց ապարդյուն: Իրանի ջանքերով 1992 թ. մայիսի 7-ին Թեհրանում տեղի ունեցավ Հայաստանի նախագահ Լևոն Տեր-Պետրոսյանի և Ադրբեջանի նախագահի պաշտոնակատար Յակուբ Մամեդովի հանդիպումը, որի արդյունքում ստորագրվեց համատեղ հռչակագիր, որը սակայն կյանքի չկոցվեց, ինչից հետո Իրանը դադարեցրեց միջնորդական գործունեությունը:

Ամբողջական նյութը՝ այստեղ:

ՏԵՍԱՆՅՈւԹԵՐ

syuniacyerkir.am © 2019 All Rights Reserved

Բոլոր իրավունքները պաշտպանված են: Մեջբերումներ անելիս հղումը պարտադիր է: Կայքի հոդվածների մասնակի կամ ամբողջական հեռուստառադիոընթերցումն առանց հղման արգելվում է: Կայքում տեղ գտած տեսակետները կարող են չհամընկնել խմբագրության կարծիքի հետ: Գովազդների բովանդակության համար կայքը պատասխանատվություն չի կրում: